Kijk maar's goed: elke werfkelder is anders

Door Ben Nijssen
Fotografie Iris Tasseron
Binnenstadskrant nr 5  2020

 

Als je langs de Oude- of Nieuwegracht loopt, dan lijken de werven in eerste instantie eenvormig. Kijk je echter nauwkeuriger of word je er op gewezen, dan blijkt de gracht er per pand steeds anders uit te zien. Onder de grond - als je de werfkelders van binnen kunt bekijken - dan blijken de verschillen nog veel groter.

 
Ben2Oudegracht



ben6Oudegracht

Dat is te verklaren uit het ontstaan van de werven en 732 (!) kelders. De grachten in Utrecht zijn (deels) gegraven. De vrijkomende grond werd aan weerszijden gedeponeerd. De huizen werden daarbovenop gebouwd en stonden zo droog. Dat was nodig omdat het waterpeil nogal mee fluctueerde met dat in de rivieren Vecht en Krommerijn. Rond 1150 werd dit veel minder door een betere afvoer van het water bij de Zuiderzee en de afdamming van de Rijn bij Wijk bij Duurstede in opdracht van bisschop Godebald. Toen in 1275 daar een schutdeur werd gebouwd en later de Weerdsluis werd aangelegd, varieerde het waterpeil nog maar heel weinig, nu is dat slechts 10-15 centimeter.

 

Ben3IrisOudegracht

Daardoor ontstond de mogelijkheid om de werven te gaan benutten om er iets op te bouwen, bijvoorbeeld tunnels om de kelders onder de hogergelegen panden langs de grachten beter bereikbaar te maken. Want er vond veel bedrijvigheid plaats langs de grachten, vooral langs de Oudegracht. Aan- en afvoer van handelswaar geschiedde veelal per schip.

Tunnel wordt kelder
Voor de huizen lag een weg. Langzamerhand, in een periode van eeuwen, tot na 1700, veranderden de tunnels onder die weg in kelders. Dit gebeurde op initiatief van de eigenaren van de panden. De kelders liggen dus onder én vóór de pakhuizen en woningen. Die panden verschilden sterk in lengte en breedte en in gebruik.

Hierdoor zijn de kelders zowel onder de panden als onder de weg verschillend. Geen kelder is hetzelfde, ook niet in stahoogte. Er zijn veel kelders waarvan nu de vloer verlaagd is om die toegankelijker te maken. Veel kelders zijn ondergronds met elkaar verbonden (geweest) met smallere of bredere doorgangen.

 

Ben5Twijnstraat aan de werf

 

De kelders maken nog steeds deel uit van de panden die er boven staan. In de middeleeuwen behoorden de werven en zelfs de gracht tot midden in het water bij het erf van een pand. Wel moest er ruimte voor een jaagpad vrij blijven. De eigenaren van de panden waren ook verantwoordelijk voor het onderhoud van de kaden. Er waren toen gewoon houten beschoeiingen. Pas rond 1960 werden de beschoeiingen massaal vervangen door kademuren. Als de gemeente deze dus historisch zou willen herstellen, in de oude staat zou willen terugbrengen, dan zou dit heel simpel en goedkoop kunnen.

 
Ben4OudegrachtOudegracht

 

De werven werden dikwijls ook gebruikt voor opslag, deels in gebouwtjes. Bomen werden er door de eeuwen heen geplant door de pandeigenaren of zaaiden zich zelf uit. Dit leverde vooral op de Oudegracht een scala van verschillende boomsoorten op, die niet keurig in een rijtje waren geplant.

Naarmate de werven minder voor de handel via scheepvaart werden gebruikt, nam het bomenaantal toe. Door afname in het gebruik werden ook de werfkelders slechter onderhouden. In de 40’er jaren van de vorige eeuw was de bouwkundige staat van de werfmuren zo slecht dat de gemeente besloot die te onteigenen om deze zelf te kunnen herstellen. Nog steeds onderhoudt de gemeente de werfmuren inclusief de deuren en de ramen. Zelfs een meter van het gewelf achter de werfmuur is van de gemeente.

In 1995 is de gemeente begonnen met het herstel en het waterdicht maken van de keldergewelven onder de straat. Dit kon alleen met medewerking van de eigenaren. De eigenaren moesten zelf het herstel van het gewelf betalen en de gemeente financierde het vrijmaken en herstellen van de weg. Constructieve zaken werden niet aangepakt.

Aan de buitenkant kun je de verschillen per pand op de werven - als je goed kijkt – nog steeds zien. Het duidelijkst zijn de verschillende deur en raamprofielen, door de gemeente per pand in drie verschillende kleuren geverfd.. De balustraden op de muren hebben verschillende staanders, wel of niet voorzien van verstevigingen op de muur; de spuwers en de spatplaten onderaan de muur zijn verschillend. De bestrating op de werven is per erf in een specifiek verband gelegd.

 

BEN1Iris-NieuwegrachtNieuwegracht

 

En natuurlijk mogen de lantarenconsoles niet vergeten worden: door vele beeldhouwers met aparte motieven en in verschillende stijlen uitgevoerd. Een aantal jaren geleden overwoog de gemeente om te proberen de werven op de werelderfgoedlijst van Unesco geplaatst te krijgen. Dit zou echter te hoge kosten met zich meebrengen. Dit geld kan nu besteed worden aan het behoud van dit unieke bezit van Utrecht.•

 

Wat is wat?

Werfmuur

Een werfmuur is de buitenmuur van de werfkelder, die op de werf uitkomt.

 

Kluismuur

Een kluismuur is de buitenmuur van de werfkelder, die in het water staat

 

Walmuur

Een walmuur is de buitenrand van de werf, die in het water staat.

 

Rak

Stuk gracht tussen twee bruggen.


<< terug naar overzicht